Danh nhân văn hoá Lê Quý Đôn: Khẳng định vị thế văn hóa và trí tuệ Việt Nam

Danh nhân Lê Quý Đôn - Biểu tượng trí tuệ và tinh thần khai sáng

Lê Quý Đôn, nguyên là Lê Danh Phương, sinh năm 1726, trong một gia đình thuộc dòng dõi nho giáo danh giá. Truyền thống ấy đã tạo nên Lê Quý Đôn ham học và đọc nhiều sách, hiểu sâu các kinh điển Nho giáo từ khi còn nhỏ tuổi. Trong giai đoạn đầy biến động của lịch sử Việt Nam thế kỷ XVIII, ông không chỉ học để thi cử, mà còn để hiểu và giải quyết những vấn đề lớn của đất nước. Lê Quý Đôn trở thành một trong số ít nho sinh thời quân chủ đỗ đầu cả ba kỳ thi hương, thi hội và thi đình. Với hoài bão kinh bang tế thế, Lê Quý Đôn luôn mong muốn thi hành những cải cách, thiết định những pháp chế nhằm lập lại trật tự để đất nước ổn định, thịnh trị, Nhân dân được vui hưởng thái bình.

Trong suốt cuộc đời, Lê Quý Đôn để lại khoảng 40 bộ sách quý, nổi bật như Vân đài loại ngữ, Kiến văn tiểu lục, Phủ biên tạp lục,… phản ánh sự phong phú trong tư duy, tính hệ thống trong nghiên cứu và khát vọng xây dựng một xã hội phát triển, ổn định và bền vững.
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia, thành viên Ủy ban UNESCO thế giới nhận định: Các tác phẩm của Lê Quý Đôn không chỉ là những công trình học thuật xuất sắc của Việt Nam mà còn phản ánh tầm nhìn khai sáng, bao quát toàn bộ những tri thức cao nhất của thời đại. Từ văn hóa, giáo dục, triết học đến xã hội, lịch sử, tất cả đều được ông luận bàn sâu sắc. Không chỉ nổi danh trong nước, ông còn được đông đảo học giả quốc tế biết đến và đánh giá cao. Các học giả hiện đại ví ông như một “Mông-tex-ki-ơ của Việt Nam”, người góp phần dẫn dắt dân tộc bước vào kỷ nguyên khai sáng bằng con đường tri thức.

UNESCO vinh danh: Tầm vóc vươn ra thế giới

Kỳ họp lần thứ 43 Đại hội đồng Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) đã thông qua nghị quyết vinh danh và cùng tham gia kỷ niệm 300 năm Ngày sinh danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn. Đây là lần đầu tiên một học giả thời phong kiến Việt Nam được ghi nhận ở tầm vóc quốc tế với tư cách là danh nhân văn hóa toàn cầu.

Việc UNESCO thông qua Nghị quyết vinh danh và cùng tham gia kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn đã khẳng định sự đánh giá cao của quốc tế đối với những giá trị khoa học, văn hóa, giáo dục của Việt Nam, với cá nhân Danh nhân Lê Quý Đôn; góp phần quảng bá, giới thiệu lịch sử văn hóa của Việt Nam, của tỉnh Hưng Yên. Đồng thời thực hiện chủ trương phát triển mạnh mẽ, toàn diện văn hóa, con người Hưng Yên hướng đến chân - thiện - mỹ; lấy con người làm trung tâm trong chính sách phát triển theo Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Hưng Yên lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030. Đây cũng là thành quả tốt đẹp của quá trình nỗ lực và phối hợp chặt chẽ thời gian qua giữa tỉnh Hưng Yên với Bộ Ngoại giao, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Ủy ban quốc gia UNESCO, các chuyên gia, nhà khoa học của quốc tế và Việt Nam. Tỉnh Hưng Yên cam kết phối hợp chặt chẽ với UNESCO và các đối tác quốc tế để tổ chức các hoạt động kỷ niệm 300 năm ngày sinh của danh nhân trong năm 2026.

Niềm tự hào từ quê hương Hưng Yên

Tự hào quê hương danh nhân văn hoá Lê Quý Đôn, cán bộ và Nhân dân tỉnh Hưng Yên bày tỏ niềm phấn khởi, tự hào khi giá trị lịch sử, văn hóa địa phương được vinh danh tầm quốc tế. Ông Lê Quang Luật, đại diện dòng họ Lê Quý tại xã Lê Quý Đôn, xúc động chia sẻ: Dòng họ rất tự hào khi UNESCO thông qua Nghị quyết vinh danh và cùng tham gia kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn, và càng có thêm động lực giáo dục con cháu noi gương cụ Lê Quý Đôn: hiếu học, sống có trách nhiệm và đóng góp tích cực cho xã hội.

Những năm qua, công tích và sự nghiệp khoa học của nhà bác học Lê Quý Đôn đã và đang được suy tôn qua nhiều hình thức. Hiện Việt Nam có trên 40 ngôi trường mang tên danh nhân Lê Quý Đôn. Những ngôi trường ấy không chỉ là nơi nuôi dưỡng tri thức, mà còn là điểm tựa tinh thần, nhắc nhở thế hệ trẻ về tấm gương lớn, khơi dậy khát vọng vươn lên bằng con đường học vấn. Tên tuổi của ông cũng được đặt cho nhiều đường phố, giải thưởng khoa học, các hội thảo chuyên đề, chương trình học tập,... minh chứng cho sự lan tỏa sâu rộng của một danh nhân lớn với giá trị tri thức trường tồn.
Là nơi sinh ra, lớn lên, học tập, trưởng thành của nhà bác học danh tiếng trong lịch sử, Khu lưu niệm nhà bác học Lê Quý Ðôn ở xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên, đang lưu giữ những chứng tích liên quan trực tiếp đến con người và cuộc đời danh nhân văn hoá kiệt xuất này. Năm 1986, cụm di tích thuộc Khu lưu niệm nhà bác học Lê Quý Ðôn được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Từ đó đến nay, nơi đây là điểm đến không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, mà còn là nơi giáo dục truyền thống lịch sử, văn hóa. Chính quyền địa phương đang tích cực trùng tu, tôn tạo, đồng thời đẩy mạnh các hoạt động giáo dục truyền thống tại di tích. Ông Nguyễn Duy Hoan, Chủ tịch UBND xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên nhấn mạnh: Với niềm tự hào sâu sắc, cấp ủy, chính quyền địa phương luôn xác định trách nhiệm trong việc gìn giữ và phát huy di sản quý báu mà tiền nhân để lại. Các hoạt động tuyên truyền, giáo dục học sinh gắn với khu lưu niệm sẽ được đẩy mạnh, để từ đó nuôi dưỡng hoài bão và khát vọng vươn lên trong thế hệ trẻ.
Thế kỷ XVIII được xem là thế kỷ khai sáng của nhân loại với sự xuất hiện của nhiều học giả lỗi lạc trên thế giới. Ở Việt Nam, Lê Quý Đôn chính là đại diện tiêu biểu cho tư tưởng khai sáng ấy. Cùng với các danh nhân như Mông-tes-ki-ơ của Pháp hay Lô-mô-nô-xốp của Nga, ông là niềm tự hào của văn hóa và trí tuệ Á Đông, khẳng định Việt Nam không đứng ngoài dòng chảy tiến bộ của nhân loại. UNESCO vinh danh Lê Quý Đôn không chỉ là một quyết định mang tính biểu tượng, mà còn là lời khẳng định mạnh mẽ: Văn hóa và trí tuệ Việt Nam có chỗ đứng xứng đáng trong kho tàng tinh hoa của thế giới. Đó là nền tảng để Hưng Yên nói riêng và Việt Nam nói chung tiếp tục vươn lên trong quá trình hội nhập và phát triển bền vững./.